Class 11th Sociology
समाजशास्त्र का परिचय, सामाजिक संस्थाएँ, संस्कृति और सामाजिक परिवर्तन
- समाजशास्त्र का अर्थ
- समाजशास्त्र का विषय क्षेत्र
- समाजशास्त्र और सामान्य ज्ञान
- समाजशास्त्र एवं अन्य सामाजिक विज्ञान
- समाज को समझने का समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण
- समाज
- समुदाय
- सामाजिक समूह
- सामाजिक संरचना
- स्थिति और भूमिका
- सामाजिक मानदंड
- परिवार
- विवाह
- नातेदारी
- शिक्षा
- धर्म
- अर्थव्यवस्था
- संस्कृति का अर्थ
- भौतिक एवं अभौतिक संस्कृति
- मूल्य और मानदंड
- सामाजिकरण
- सामाजिकरण के माध्यम
- सामाजिक परिवर्तन
- परिवर्तन के कारण
- विकास और परिवर्तन
- सामाजिक व्यवस्था
- आधुनिकीकरण
अध्याय 1 — सामाजिक संरचना, स्तरीकरण और सामाजिक प्रक्रियाएँ
सामाजिक संरचना, सामाजिक स्तरीकरण, सहयोग, प्रतिस्पर्धा और संघर्ष।
अध्याय 2 — सामाजिक परिवर्तन और सामाजिक व्यवस्था
सामाजिक परिवर्तन, सामाजिक व्यवस्था तथा परिवर्तन के विभिन्न रूप।
अध्याय 3 — पर्यावरण और समाज
पर्यावरण, प्राकृतिक संसाधन और मानव समाज के बीच संबंध।
अध्याय 4 — पश्चिमी समाज में सामाजिक परिवर्तन
औद्योगिक क्रांति, नगरीकरण, आधुनिकता और आधुनिक समाज का विकास।
Class 12th Sociology
भारतीय समाज, सामाजिक परिवर्तन, असमानता और विकास
अध्याय 1 — भारतीय समाज की जनसांख्यिकीय संरचना
जनसंख्या, जन्मदर, मृत्यु दर, लिंगानुपात और जनसंख्या संरचना।
अध्याय 2 — सामाजिक संस्थाओं की निरंतरता और परिवर्तन
जाति, जनजाति, परिवार और नातेदारी में निरंतरता तथा परिवर्तन।
अध्याय 3 — सामाजिक असमानता और बहिष्करण
जाति व्यवस्था, वर्ग, लिंग, सामाजिक असमानता और सामाजिक बहिष्करण।
अध्याय 4 — सांस्कृतिक विविधता की चुनौतियाँ
भारत की विविधता, भाषाई विविधता, धार्मिक विविधता और क्षेत्रीय पहचान।
अध्याय 5 — ग्रामीण एवं शहरी समाज
ग्रामीण जीवन, नगरीकरण, शहरों का विकास और सामाजिक परिवर्तन।
अध्याय 1 — संरचनात्मक परिवर्तन
औद्योगीकरण, नगरीकरण और ग्रामीण समाज में परिवर्तन।
अध्याय 2 — सांस्कृतिक परिवर्तन
संस्कृतिकरण, पश्चिमीकरण, आधुनिकीकरण और धर्मनिरपेक्षीकरण।
अध्याय 3 — भारतीय लोकतंत्र में प्रतिस्पर्धा और संघर्ष
लोकतंत्र, सामाजिक आंदोलन, राजनीतिक संघर्ष और समूह हित।
अध्याय 4 — ग्रामीण समाज में परिवर्तन
कृषि परिवर्तन, हरित क्रांति, ग्रामीण वर्ग संरचना और किसान आंदोलन।
अध्याय 5 — औद्योगिक समाज में परिवर्तन
उद्योग, श्रमिक वर्ग, रोजगार और औद्योगिक संबंध।
अध्याय 6 — वैश्वीकरण और सामाजिक परिवर्तन
वैश्वीकरण, बाजार, मीडिया, संस्कृति और भारतीय समाज पर प्रभाव।
अध्याय 7 — जनसंचार माध्यम और समाज
समाचार पत्र, टेलीविजन, इंटरनेट, सोशल मीडिया और जनमत।
अध्याय 8 — सामाजिक आंदोलन
सामाजिक आंदोलनों की अवधारणा, प्रकार और भारत के प्रमुख सामाजिक आंदोलन।
📌 Important Sociology Topics
- जाति एवं वर्ग
- परिवार एवं विवाह
- सामाजिक असमानता
- सामाजिक परिवर्तन
- संस्कृति
- जनसांख्यिकी
- ग्रामीण एवं शहरी समाज
- वैश्वीकरण
- सामाजिक आंदोलन
- जनसंचार माध्यम
📚 Sociology की तैयारी कैसे करें?
Concepts समझें
समाजशास्त्रीय अवधारणाओं को केवल याद न करें, बल्कि दैनिक जीवन के उदाहरणों से समझें।
Examples पढ़ें
जाति, परिवार, संस्कृति, ग्रामीण जीवन और सामाजिक परिवर्तन से जुड़े उदाहरण याद रखें।
Answer Writing
परिभाषा + मुख्य बिंदु + उदाहरण + निष्कर्ष के format में उत्तर लिखने का अभ्यास करें।
